s-బ్లాక్ & హైడ్రోజన్

s-బ్లాక్ మూలకాలు [s-block elements] ఆవర్తన పట్టికలో [periodic table] మొదటి రెండు గ్రూపులను కలిగి ఉంటాయి: క్షార లోహాలు [alkali metals] (గ్రూప్ 1) మరియు క్షారమయ మృత్తిక లోహాలు [alkaline earth metals] (గ్రూప్ 2). ఈ అధ్యాయం వాటి భౌతిక, రసాయన ధర్మాలు, పోకడలు [trends], అసాధారణ ప్రవర్తన [anomalous behaviour], వికర్ణ సంబంధం [diagonal relationship], ముఖ్యమైన సమ్మేళనాలు [important compounds] మరియు హైడ్రోజన్ [Hydrogen] యొక్క ఐసోటోపులు [isotopes], తయారీ, ధర్మాలను వివరిస్తుంది.

1. గ్రూప్ 1 క్షార లోహాల సాధారణ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం: [ఉత్కృష్ట వాయువు] ns¹. 2. గ్రూప్ 2 క్షారమయ మృత్తిక లోహాల సాధారణ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం: [ఉత్కృష్ట వాయువు] ns². 3. హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ (H₂O₂) తయారీ: BaO₂(s) + H₂SO₄(aq) → BaSO₄(s) + H₂O₂(aq). 4. ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ [Plaster of Paris] రసాయన ఫార్ములా: CaSO₄·½H₂O (కాల్షియం సల్ఫేట్ హెమీహైడ్రేట్). 5. క్షార లోహాలు మరియు క్షారమయ మృత్తిక లోహాలు పై నుండి క్రిందికి అయనీకరణ శక్తి [ionization energy] తగ్గుతుంది మరియు పరమాణు వ్యాసార్థం [atomic radii] పెరుగుతుంది.

ప్ర: బెరీలియం (Be) దాని గ్రూప్‌లోని ఇతర మూలకాలతో పోలిస్తే అసాధారణ ప్రవర్తనను (anomalous behaviour) చూపడానికి ప్రధాన కారణాలు ఏమిటి? జ: బెరీలియం దాని చిన్న పరమాణు పరిమాణం [small atomic size], అధిక ధ్రువీకరణ శక్తి [high polarizing power], మరియు d-ఆర్బిటాల్స్ [d-orbitals] లేకపోవడం వల్ల అసాధారణ ప్రవర్తనను చూపుతుంది. ఈ లక్షణాల కారణంగా బెరీలియం అల్యూమినియం (Al)తో వికర్ణ సంబంధాన్ని (diagonal relationship) ప్రదర్శిస్తుంది.

⚠ సాధారణ తప్పు: లిథియం మరియు బెరీలియంల అసాధారణ ప్రవర్తనకు కారణాలను వాటి అధిక లోహ లక్షణం (metallic character) లేదా తక్కువ ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్యత (electron affinity) అని తప్పుగా భావిస్తారు. వాస్తవానికి, చిన్న పరిమాణం, అధిక ధ్రువీకరణ శక్తి మరియు d-ఆర్బిటాల్స్ లేకపోవడం ప్రధాన కారణాలు. ⚠ సాధారణ తప్పు: ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ (CaSO₄·½H₂O) మరియు జిప్సం (CaSO₄·2H₂O) యొక్క రసాయన ఫార్ములాలను తరచుగా గందరగోళానికి గురిచేస్తారు. ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ తయారీలో జిప్సంను పాక్షికంగా వేడి చేస్తారు. ⚠ సాధారణ తప్పు: క్షార లోహాలు, క్షారమయ మృత్తిక లోహాల జల విశ్లేషణ (hydration) మరియు ద్రావణీయత (solubility) పోకడలను అయనీకరణ శక్తి పోకడలతో తప్పుగా అనుసంధానించి, తప్పుడు నిర్ణయాలకు వస్తారు.

NEET 2022-2024: 3-5 ప్రశ్నలు. గత పేపర్లలో s-బ్లాక్ మూలకాల అసాధారణ ప్రవర్తన [anomalous behaviour] మరియు వికర్ణ సంబంధం [diagonal relationship], హైడ్రోజన్ ఐసోటోపుల [hydrogen isotopes] లక్షణాలు, హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ (H₂O₂) తయారీ మరియు ఉపయోగాలపై [preparation and uses], ముఖ్యమైన సమ్మేళనాలైన ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ [Plaster of Paris], సున్నపురాయి [limestone] మరియు సిమెంట్ [cement] ధర్మాలపై అధికంగా అడిగారు.