జీవ వైవిధ్యం & సంరక్షణ

జీవ వైవిధ్యం (Biodiversity) అంటే భూమిపై ఉన్న వివిధ రకాల జీవులు, వాటి నివసించే ఆవాసాలు మరియు వాటి మధ్య గల పర్యావరణ వ్యవస్థల (Ecosystems) సంపద. ఇది జన్యు వైవిధ్యం (Genetic diversity), జాతుల వైవిధ్యం (Species diversity), మరియు ఆవరణ వ్యవస్థ వైవిధ్యం (Ecological diversity) అనే మూడు ప్రధాన స్థాయిలలో ఉంటుంది. జీవ వైవిధ్యాన్ని సంరక్షించడం పర్యావరణ సమతుల్యతకు (Ecological balance) మరియు మానవ మనుగడకు అత్యవసరం.

జీవ వైవిధ్యం మరియు సంరక్షణలో కొన్ని ముఖ్యమైన వాస్తవాలు: 1. భారతదేశంలో నాలుగు జీవ వైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లు (Biodiversity Hotspots) ఉన్నాయి: పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats), హిమాలయాలు (Himalayas), ఇండో-బర్మా ప్రాంతం (Indo-Burma region), మరియు సుండా ల్యాండ్ (Sunda Land) (అండమాన్ & నికోబార్ దీవులను కలిగి ఉంది). 2. IUCN (International Union for Conservation of Nature) ఎరుపు జాబితా (Red List) జాతులను వాటి విలుప్త ప్రమాదాన్ని బట్టి వర్గీకరిస్తుంది, ఉదాహరణకు తీవ్ర ప్రమాదంలో ఉన్నవి (Critically Endangered), ప్రమాదంలో ఉన్నవి (Endangered), హానికరమైనవి (Vulnerable). 3. స్వస్థల సంరక్షణ (In-situ conservation) పద్ధతులలో జీవగోళ నిల్వలు (Biosphere Reserves), జాతీయ ఉద్యానవనాలు (National Parks), వన్యప్రాణి సంరక్షణాలయాలు (Wildlife Sanctuaries) మరియు పవిత్ర తోటలు (Sacred Groves) ఉన్నాయి. 4. పరస్థల సంరక్షణ (Ex-situ conservation) పద్ధతులలో జంతు ప్రదర్శనశాలలు (Zoos), వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలు (Botanical Gardens), విత్తన బ్యాంకులు (Seed Banks) మరియు జన్యు బ్యాంకులు (Gene Banks) ఉన్నాయి. 5. జీవ వైవిధ్య నష్టానికి ప్రధాన కారణాలు (Evil Quartet): ఆవాస నష్టం & విచ్ఛిన్నం (Habitat loss & fragmentation), అధిక దోపిడీ (Over-exploitation), విదేశీ జాతుల దండయాత్రలు (Alien species invasions), మరియు సహ-విలుప్తత (Co-extinctions).

ప్ర: కింది వాటిలో ఏది స్వస్థల సంరక్షణ (In-situ conservation) పద్ధతికి ఉదాహరణ కాదు? (A) జాతీయ ఉద్యానవనం (National Park) (B) పవిత్ర తోటలు (Sacred Groves) (C) వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనం (Botanical Garden) (D) వన్యప్రాణి సంరక్షణాలయం (Wildlife Sanctuary) జ: (C) వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనం (Botanical Garden) అనేది పరస్థల సంరక్షణ (Ex-situ conservation) పద్ధతికి ఉదాహరణ. ఇక్కడ మొక్కలను వాటి సహజ ఆవాసాలకు వెలుపల రక్షిస్తారు. జాతీయ ఉద్యానవనం, పవిత్ర తోటలు మరియు వన్యప్రాణి సంరక్షణాలయం అన్నీ జీవులను వాటి సహజ ఆవాసాలలోనే రక్షించే స్వస్థల సంరక్షణ పద్ధతులు.

⚠ సాధారణ తప్పు: స్వస్థల సంరక్షణ (In-situ) మరియు పరస్థల సంరక్షణ (Ex-situ) పద్ధతుల మధ్య ఉదాహరణలను తరచుగా తప్పుగా గుర్తిస్తారు. జంతు ప్రదర్శనశాలలు మరియు వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలు పరస్థల సంరక్షణ కిందకు వస్తాయి, ఇవి సహజ ఆవాసాలకు వెలుపల ఉంటాయి. ⚠ సాధారణ తప్పు: భారతదేశంలోని నాలుగు జీవ వైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లను (Biodiversity Hotspots) తప్పుగా గుర్తించడం లేదా వాటి సంఖ్యను మర్చిపోవడం. ప్రతి హాట్‌స్పాట్ పేరును ఖచ్చితంగా గుర్తుంచుకోవాలి. ⚠ సాధారణ తప్పు: విదేశీ జాతుల దండయాత్ర (Alien species invasions) అనేది జీవ వైవిధ్య నష్టానికి ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి అని మర్చిపోవడం, స్థానిక జాతులపై వాటి ప్రభావాన్ని తక్కువగా అంచనా వేయడం.

NEET 2022-2024: 1-2 ప్రశ్నలు. గత పేపర్లలో జీవ వైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లు (Biodiversity Hotspots), స్వస్థల (In-situ) మరియు పరస్థల (Ex-situ) సంరక్షణ పద్ధతులకు ఉదాహరణలు, మరియు IUCN ఎరుపు జాబితా (Red List) వర్గీకరణలు అధికంగా అడిగారు. జీవ వైవిధ్య నష్టానికి కారణాలైన 'ఎవిల్ క్వార్టెట్' (Evil Quartet) పై కూడా ప్రశ్నలు వస్తాయి.